ΠΑΓΙΔΕΣ ΡΕΥΣΤΟΤΗΤΟΣ......
Ο Κέυνς (Lord Keynes, 1930) είχε περιγράψει την θεωρητική δυνατότητα κατά την οποία μια οικονομία εισέρχεται σε ένα στάδιο όπου δεν είναι αποτελεσματική η περαιτέρω μείωση των επιτοκίων για να τονωθεί η οικονομία. Η περίπτωση αυτή είναι γνωστή ως «παγίδα ρευστότητας» (liquidity trap). Σε αυτή την, θεωρητική κατά τον Keynes, περίπτωση τα άτομα προβλέπουν ότι οι χρηματιστηριακές αξίες και οι άλλες επενδύσεις έφτασαν στο ανώτατο ύψος τους και έτσι τα περισσότερα διαθέσιμά τους διατηρούνται σε ρευστό.
Στις ΗΠΑ αυτή την περίοδο η άσκηση της νομισματικής πολιτικής έχει πάρει μια πολύ περίεργη τροχιά. Το βασικό επιτόκιο παραμένει στο 2,25% ενώ
τα επιτόκια των ομολόγων ενός και τριών μηνών, μέσω των οποίων ασκείται η νομισματική πολιτική, έπεσαν κοντά στο 0%. Ο δείκτης TED (TED spread) δείχνει τη διαφορά μεταξύ αυτών των ομολόγων και του LIBOR (δηλαδή του επιτοκίου με το οποίο δανείζουν οι τράπεζες άλλες τράπεζες). Ο δείκτης αυτός δείχνει το επίπεδο της ρευστότητας και συνεπώς του πιστωτικού κινδύνου μιας οικονομίας. Όταν η μια τράπεζα εμπιστεύεται μια άλλη τότε θα της δανείσει χρήματα με πολύ μικρή διαφορά από ότι θα τα δάνειζε στο κράτος και έτσι το TED είναι πολύ χαμηλό (συνήθως κοντά στο 0,3). Όταν όμως το TED φτάνει από το 0,3 στο 2 περίπου που είναι σήμερα σημαίνει ότι βρισκόμαστε σε συνθήκες πανικού των τραπεζικών ιδρυμάτων.
Ο Friedman είχε πει κάποτε ότι αν φτάναμε σε μια τέτοια φάση θα έπρεπε να ρίχνουμε χρήματα με το ελικόπτερο για να ανακάμψει η οικονομία. Μια αντίστοιχη αντίδραση είναι αυτή που πρόσφατα υιοθέτησε ο Μπερνάκι (Bernanke) διοικητής της FED. Αγόρασε, με κάποιο έμμεσο τρόπο, ομολογίες μειωμένης εξασφάλισης από τις ιδιωτικές τράπεζες των ΗΠΑ.
Αυτά όλα δείχνουν ότι: α) Η αποτελεσματικότητα της νομισματικής πολιτικής με περαιτέρω μειώσεις των επιτοκίων είναι πλέον πολύ μικρή, β) ότι ακόμη και αυτές οι μικρές περαιτέρω μειώσεις επιτοκίων ίσως δεν είναι εφικτό να πραγματοποιηθούν πρακτικά (λόγω του ύψους του TED και γ) ότι όντως έχουμε περιέλθει σε μια παγίδα ρευστότητας με ανεξέλεγκτες συνέπειες.
Ο τρόπος για να εξέλθει μια οικονομία από την παγίδα ρευστότητας είναι, κλασσικά, να αυξηθεί η κατανάλωση. Έτσι, μέτρα που έχουν προταθεί είναι ο φόρος στα ρευστά διαθέσιμα (που δεν καταναλώνονται σύντομα), μειώσεις των φόρων, μεγάλες αυξήσεις των δημοσίων δαπανών, μειώσεις στις φορολογίες καταναλωτικών αγαθών (έμμεσων φόρων).
Σε ανάλογη παγίδα ρευστότητας είχε περιέλθει και η Ιαπωνία από το τέλος της δεκαετίας του 1980 έως τις αρχές της τρέχουσας δεκαετίας. Κράτησε δηλαδή περισσότερο από 10 έτη. Οι συνέπειες εκεί είναι γνωστές: τεράστια πτώση στο χρηματιστήριο, κατάρρευση των τιμών των ακινήτων, αρνητικά πραγματικά επιτόκια, μηδενικοί ρυθμοί ανάπτυξης. Παρόλα αυτά η καταστροφή δεν ήρθε και το αποτέλεσμα ήταν αυτό που πολλοί ονόμασαν «αναπτυξιακή κρίση». Άλλοι πιστεύουν ότι η ιστορία τους δεν τελείωσε ακόμη.
Συμπεράσματα
Το «αποτέλεσμα Pigou» (Pigou Effect, 1943) αναφέρει ότι σε ανάλογες περιπτώσεις η πτώση της κατανάλωσης οδηγεί παράλληλα σε πτώση και τις τιμές με αποτέλεσμα να αυξάνεται ο σχετικός πλούτος και συνεπώς να ξεκινάει μια αύξηση και πάλι της κατανάλωσης, αν και απαιτεί πολύ χρόνο για να επιτευχθεί.
Σήμερα όμως τα πράγματα δεν θα λειτουργήσουν έτσι για δύο κύριους λόγους: α) το «αποτέλεσμα Pigou» αφορά πλούτο ο οποίος δεν είναι δανεικός. Σήμερα στις ΗΠΑ όλη η ανάπτυξη και ο πλούτος βασίστηκε στον υπερ-δανεισμό των ιδιωτών και επιχειρήσεων. Έτσι καθώς πέφτουν οι τιμές ο σχετικός πλούτος θα αυξάνεται αλλά θα αυξάνονται και τα χρέη τα οποία θα αναιρούν την αύξηση του πλούτου. β) Η φυσιολογική πτώση των τιμών ως συνέπεια μιας ύφεσης δεν φαίνεται να λειτουργεί σήμερα, εφόσον οι τιμές των ειδών πρώτης ανάγκης συνεχίζουν να αυξάνονται καθώς και οι τιμές πολλών φυσικών πόρων και πρώτων υλών.
Το φαινόμενο της Ιαπωνικής παγίδας ρευστότητας και αναπτυξιακής κρίσης προκλήθηκε κυρίως από το σπάσιμο της κερδοσκοπικής φούσκας στα ακίνητα και το χρηματιστήριο, μήπως όμως το ίδιο δεν συνέβη και στις ΗΠΑ με την κερδοσκοπία των στεγαστικών δανείων σε ένα υψηλότερο επίπεδο λόγω των σύνθετων χρηματοοικονομικών προϊόντων;
Αυτά όλα δείχνουν ότι η Κευνσιανή πολιτική αποτέλεσε, ουσιαστικά, δεκανίκι της ελεύθερης αγοράς παρά τις βολές που δέχτηκε από τον οικονομικό φιλελευθερισμό. Ο ίδιος ο Κέυνς έλεγε το 1930, αναφερόμενος στην οικονομία, ότι έχουμε να κάνουμε με μια πολύπλοκη μηχανή που δεν ξέρουμε πώς λειτουργεί. Αυτή η γνώση θεωρώ ότι έφτασε σε κάποια οριακά επίπεδα. Η μηχανή της οικονομίας χρειάζεται επαναπρογραμματισμό.
Οι συνέπειες της κρίσης στο χρηματιστήριο, την αγορά ακινήτων και την ενεργό ζήτηση μπορούν να είναι πολύ μεγαλύτερες από ότι φαίνονται. Σύντομα οι κυβερνήσεις θα προχωρήσουν σε δημοσιονομικά μέτρα, μειώσεις φόρων και δημόσιες επενδύσεις, αυξάνοντας τα δημόσια ελλείμματά τους για να βγουν από την κρίση.
Νομίζω ότι λόγω των ανισορροπιών που πρώτη φορά καταγράφονται και δεν προσμετρώνται σωστά από την οικονομική επιστήμη (κατανάλωση φυσικών αγαθών, μόλυνση, ανεπάρκεια φυσικών πόρων, υπερπληθυσμός, Κίνα κ.α) η έξοδος από την κρίση είτε θα επιτευχθεί μόνο βραχυπρόθεσμα είτε δεν θα επιτευχθεί καθόλου.
Σάββατο, 26 Απρίλιος 2008
Σε παγίδα ρευστότητας οι ΗΠΑ
Μου κάνει εντύπωση που ακόμη δεν έχω διαβάσει στον ελληνικό τύπο αναλύσεις για τις λεπτομέρειες των οικονομικών εξελίξεων στις ΗΠΑ. Ο Κέυνς (Lord Keynes, 1930) είχε περιγράψει την θεωρητική δυνατότητα κατά την οποία μια οικονομία εισέρχεται σε ένα στάδιο όπου δεν είναι αποτελεσματική η περαιτέρω μείωση των επιτοκίων για να τονωθεί η οικονομία. Η περίπτωση αυτή είναι γνωστή ως «παγίδα ρευστότητας» (liquidity trap). Σε αυτή την, θεωρητική κατά τον Keynes, περίπτωση τα άτομα προβλέπουν ότι οι χρηματιστηριακές αξίες και οι άλλες επενδύσεις έφτασαν στο ανώτατο ύψος τους και έτσι τα περισσότερα διαθέσιμά τους διατηρούνται σε ρευστό.
Στις ΗΠΑ αυτή την περίοδο η άσκηση της νομισματικής πολιτικής έχει πάρει μια πολύ περίεργη τροχιά. Το βασικό επιτόκιο παραμένει στο 2,25% ενώ τα επιτόκια των ομολόγων ενός και τριών μηνών, μέσω των οποίων ασκείται η νομισματική πολιτική, έπεσαν κοντά στο 0%. Ο δείκτης TED (TED spread) δείχνει τη διαφορά μεταξύ αυτών των ομολόγων και του LIBOR (δηλαδή του επιτοκίου με το οποίο δανείζουν οι τράπεζες άλλες τράπεζες). Ο δείκτης αυτός δείχνει το επίπεδο της ρευστότητας και συνεπώς του πιστωτικού κινδύνου μιας οικονομίας. Όταν η μια τράπεζα εμπιστεύεται μια άλλη τότε θα της δανείσει χρήματα με πολύ μικρή διαφορά από ότι θα τα δάνειζε στο κράτος και έτσι το TED είναι πολύ χαμηλό (συνήθως κοντά στο 0,3). Όταν όμως το TED φτάνει από το 0,3 στο 2 περίπου που είναι σήμερα σημαίνει ότι βρισκόμαστε σε συνθήκες πανικού των τραπεζικών ιδρυμάτων.
Ο Friedman είχε πει κάποτε ότι αν φτάναμε σε μια τέτοια φάση θα έπρεπε να ρίχνουμε χρήματα με το ελικόπτερο για να ανακάμψει η οικονομία. Μια αντίστοιχη αντίδραση είναι αυτή που πρόσφατα υιοθέτησε ο Μπερνάκι (Bernanke) διοικητής της FED. Αγόρασε, με κάποιο έμμεσο τρόπο, ομολογίες μειωμένης εξασφάλισης από τις ιδιωτικές τράπεζες των ΗΠΑ.
Αυτά όλα δείχνουν ότι: α) Η αποτελεσματικότητα της νομισματικής πολιτικής με περαιτέρω μειώσεις των επιτοκίων είναι πλέον πολύ μικρή, β) ότι ακόμη και αυτές οι μικρές περαιτέρω μειώσεις επιτοκίων ίσως δεν είναι εφικτό να πραγματοποιηθούν πρακτικά (λόγω του ύψους του TED και γ) ότι όντως έχουμε περιέλθει σε μια παγίδα ρευστότητας με ανεξέλεγκτες συνέπειες.
Ο τρόπος για να εξέλθει μια οικονομία από την παγίδα ρευστότητας είναι, κλασσικά, να αυξηθεί η κατανάλωση. Έτσι, μέτρα που έχουν προταθεί είναι ο φόρος στα ρευστά διαθέσιμα (που δεν καταναλώνονται σύντομα), μειώσεις των φόρων, μεγάλες αυξήσεις των δημοσίων δαπανών, μειώσεις στις φορολογίες καταναλωτικών αγαθών (έμμεσων φόρων).
Σε ανάλογη παγίδα ρευστότητας είχε περιέλθει και η Ιαπωνία από το τέλος της δεκαετίας του 1980 έως τις αρχές της τρέχουσας δεκαετίας. Κράτησε δηλαδή περισσότερο από 10 έτη. Οι συνέπειες εκεί είναι γνωστές: τεράστια πτώση στο χρηματιστήριο, κατάρρευση των τιμών των ακινήτων, αρνητικά πραγματικά επιτόκια, μηδενικοί ρυθμοί ανάπτυξης. Παρόλα αυτά η καταστροφή δεν ήρθε και το αποτέλεσμα ήταν αυτό που πολλοί ονόμασαν «αναπτυξιακή κρίση». Άλλοι πιστεύουν ότι η ιστορία τους δεν τελείωσε ακόμη.
Συμπεράσματα
Το «αποτέλεσμα Pigou» (Pigou Effect, 1943) αναφέρει ότι σε ανάλογες περιπτώσεις η πτώση της κατανάλωσης οδηγεί παράλληλα σε πτώση και τις τιμές με αποτέλεσμα να αυξάνεται ο σχετικός πλούτος και συνεπώς να ξεκινάει μια αύξηση και πάλι της κατανάλωσης, αν και απαιτεί πολύ χρόνο για να επιτευχθεί.
Σήμερα όμως τα πράγματα δεν θα λειτουργήσουν έτσι για δύο κύριους λόγους: α) το «αποτέλεσμα Pigou» αφορά πλούτο ο οποίος δεν είναι δανεικός. Σήμερα στις ΗΠΑ όλη η ανάπτυξη και ο πλούτος βασίστηκε στον υπερ-δανεισμό των ιδιωτών και επιχειρήσεων. Έτσι καθώς πέφτουν οι τιμές ο σχετικός πλούτος θα αυξάνεται αλλά θα αυξάνονται και τα χρέη τα οποία θα αναιρούν την αύξηση του πλούτου. β) Η φυσιολογική πτώση των τιμών ως συνέπεια μιας ύφεσης δεν φαίνεται να λειτουργεί σήμερα, εφόσον οι τιμές των ειδών πρώτης ανάγκης συνεχίζουν να αυξάνονται καθώς και οι τιμές πολλών φυσικών πόρων και πρώτων υλών.
Το φαινόμενο της Ιαπωνικής παγίδας ρευστότητας και αναπτυξιακής κρίσης προκλήθηκε κυρίως από το σπάσιμο της κερδοσκοπικής φούσκας στα ακίνητα και το χρηματιστήριο, μήπως όμως το ίδιο δεν συνέβη και στις ΗΠΑ με την κερδοσκοπία των στεγαστικών δανείων σε ένα υψηλότερο επίπεδο λόγω των σύνθετων χρηματοοικονομικών προϊόντων;
Αυτά όλα δείχνουν ότι η Κευνσιανή πολιτική αποτέλεσε, ουσιαστικά, δεκανίκι της ελεύθερης αγοράς παρά τις βολές που δέχτηκε από τον οικονομικό φιλελευθερισμό. Ο ίδιος ο Κέυνς έλεγε το 1930, αναφερόμενος στην οικονομία, ότι έχουμε να κάνουμε με μια πολύπλοκη μηχανή που δεν ξέρουμε πώς λειτουργεί. Αυτή η γνώση θεωρώ ότι έφτασε σε κάποια οριακά επίπεδα. Η μηχανή της οικονομίας χρειάζεται επαναπρογραμματισμό.
Οι συνέπειες της κρίσης στο χρηματιστήριο, την αγορά ακινήτων και την ενεργό ζήτηση μπορούν να είναι πολύ μεγαλύτερες από ότι φαίνονται. Σύντομα οι κυβερνήσεις θα προχωρήσουν σε δημοσιονομικά μέτρα, μειώσεις φόρων και δημόσιες επενδύσεις, αυξάνοντας τα δημόσια ελλείμματά τους για να βγουν από την κρίση.
Νομίζω ότι λόγω των ανισορροπιών που πρώτη φορά καταγράφονται και δεν προσμετρώνται σωστά από την οικονομική επιστήμη (κατανάλωση φυσικών αγαθών, μόλυνση, ανεπάρκεια φυσικών πόρων, υπερπληθυσμός, Κίνα κ.α) η έξοδος από την κρίση είτε θα επιτευχθεί μόνο βραχυπρόθεσμα είτε δεν θα επιτευχθεί καθόλου.
|
):
Linear Mode
